Over gewicht en overgewicht

Eten om te leven, niet leven om te eten. Een gouden raad van Socrates (aangehaald door de Griekse historicus Plutarchus) die onze samenleving al eens aan haar laarzen durft te lappen. Wereldwijd sterven er immers jaarlijks 2,8 miljoen mensen aan aandoeningen, veroorzaakt door overgewicht of obesitas (voor het verschil tussen beide: zie MeNS 93): wie te dik is, heeft al snel een te hoge bloeddruk en te veel cholesterol, of wordt ongevoelig voor insuline (wat dan weer leidt tot diabetes type 2). Ook het risico op de ontwikkeling van tumoren in het borstweefsel, in de darmen, de prostaat, de nieren of de galblaas neemt toe. En daarbij hoeven we echt niet enkel naar de Verenigde Staten te kijken. Europa is het continent waar 86% van de vroegtijdige overlijdens te wijten zijn aan de grote vier zogenoemde niet-overdraagbare ziekten (hart- en vaataandoeningen, diabetes, kanker en aandoeningen aan de luchtwegen). Niet dat die alle altijd een gevolg zijn van obesitas, maar toch.

 

Daniel Lambert (1770-1809), een man van meer dan 300 kilo.
Bron: Wellcome Library, London, Iconographic Collection 574786i

Nog wat treffende cijfers ? Op de Worldometer (http://www.worldometers.info/nl/) bleek begin juni 2018 dat er 827,5 miljoen ondervoede mensen op de wereld zijn, maar bijna evenveel obese mensen (705,6 miljoen) en twee maal zoveel zwaarlijvigen (1,66 miljard). In 2008 hadden 1,4 miljard mensen van 20 jaar en ouder te maken met overgewicht. 200 miljoen mannen en bijna 300 miljoen vrouwen onder hen lijden aan obesitas. 65% van de wereldbevolking leeft in een land waar overgewicht en obesitas meer mensen doden dan een te laag gewicht.  Meer dan 40 miljoen kinderen jonger dan 5 waren in 2012 te zwaar of leden zelfs aan obesitas. En in België? 45% van onze landgenoten heeft een te hoge BMI (Body Mass Index). 29% van de Belgen jonger dan 65 jaar weegt te veel, en 16% is obees.

De reden: een veel te hoge consumptie van verzadigde vetten, transvetten, sachariden en zout. Ieder pondje gaat door het mondje? Zonder twijfel. Tel daarbij nog een zittende levensstijl, met de laptop of de tablet in de aanslag, en we komen uit bij een loodzware garantie op problemen.

 

Bron: Pixabay, publiek domein

 

Of laten we dat wat meer in detail bekijken. Om te beginnen zijn we wereldkampioen in vetconsumptie, zo blijkt uit een recent onderzoek van Euromonitor, een internationaal marktstudiebureau (grafiek hieronder). Met een gemiddelde van 95 gram per dag per persoon behalen we een zeer betwijfelbare gouden medaille, gevolgd door de Duitsers met 86,5 gram, en de Finnen met 80,5 g (inderdaad, al 14,5 g minder!) – waarbij de Amerikanen, van wie we graag geloven dat ze zich volproppen met hamburgers, slechts (nou ja) 65,5 gram vet naar binnen spelen per dag. Kijken we naar de hoeveelheden suiker die we dagelijks verorberen, dan staan we nog steeds op de zesde plaats, weer met 95 gram per dag. In deze rangschikking halen de USA dan weer wel de gouden plak (met 126,4 gram per dag), weerom gevolgd door onze oosterburen (102,9 gram per dag).

 

Bron gegevens: Euromonitor

 

oe slecht het met onze voedingsgewoonten gesteld is, blijkt al evenzeer uit de Nationale Voedselconsumptiepeiling van 2014-2015 van het Belgische Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid[i]. Amper 27% van onze landgenoten drinkt dagelijks 1,5 liter water (gemiddeld halen we nog geen 800 milliliter), en door de bank eten we te weinig groenten (nog niet de helft van de aanbevolen 300 gram per dag) en fruit (slechts 1 stuk in plaats van 2 à 3 stukken). En we eten te veel vlees, te weinig vis en te weinig brood. Om over vitaminen en mineralen nog maar te zwijgen: slechts 20% van de Belgen krijgt genoeg vitamine B1, B6, C en calcium binnen.

Snijden in de maag

Een volgehouden dieet of een dagelijks trainingsprogramma zijn een mooie hulp om gewicht te verliezen, zolang je niet te veel moet verliezen. Tien kilo is geen probleem, zo rekenden we voor in MeNS 93, Eten om te leven. Maar wie veertig, vijftig of meer kilo’s moet verliezen, is wellicht – uitzonderingen daargelaten – niet opgewassen tegen die taak. Die mensen (en zo zijn er meer en meer) kunnen echter de dag van vandaag beroep doen op zogenaamde bariatrische chirurgie. 

 

Sancho I. De eerste die gebruik maakte van een bariatrische operatie om snel gewicht te verliezen, was naar verluidt Sancho I (932-966),
de koning van León (toen een van de vorstendommen op het Iberische schiereiland). De man was zo zwaar dat hij niet kon lopen, op een paard rijden
of een zwaard ter hand nemen – noodzakelijke vaardigheden voor een heerser in die dagen. Hij verloor zijn troon in een opstand geleid door Fernán González van Castilië,
en vertrok in ballingschap naar Andalusië. Daar zocht hij de toentertijd beroemde joodse arts Hasdai Ibn Shaprut op, die de lippen van de koning aan mekaar naaide,
zodat die alleen kon worden gevoed met een vloeibaar dieet door middel van een rietje. Dit dieet bestond uit verschillende kruiden,
waaronder opium, waarvan de bijwerkingen gewichtsverlies stimuleerden.
Koning Sancho verloor de helft van zijn gewicht, keerde terug naar León en herwon zijn troon! 

Schilderij uit het Prado, door Eusebi Valldeperes. Publiek domein.
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sancho_I_de_Le%C3%B3n_(Museo_del_Prado).jpg

 

Dergelijke operaties zorgen ervoor dat de patiënt snel en efficiënt heel wat kilo’s verliest, en wel op twee manieren: door de grootte van de maag in te perken, maar ook het onderdrukken van het hongerhormoon ghreline dat afgescheiden wordt door de maagwand en onze eetlust opwekt.

De grootte van de maag aanpakken is het best bekende deel van zo een ingreep. Iedereen heeft bijvoorbeeld wel eens gehoord van de maagring. Hierbij wordt er een opblaasbaar siliconen bandje gelegd rond het bovenste deel van de maag, net onder de ingang van de maag, vlakbij de slokdarm. Dit gebeurt via een kijkoperatie. Na het plaatsen pompt de chirurg extra vloeistof in het bandje zodat het opzwelt en een deel van de maag moeilijker bereikbaar maakt. Omdat het voedsel maar langzaam voorbij het bandje kan passeren, eten mensen met een maagring een pak minder. De operatie kan in principe ongedaan gemaakt worden, wat niet het geval is bij de twee procedures die we verderop bespreken. Toch zijn er aan deze methode best wat nadelen verbonden: het gewichtsverlies is minder groot, het bandje kan wegglijden van zijn oorspronkelijke plaats, en de maag kan rond de maagring beginnen groeien. En dan moet de chirurg opnieuw ingrijpen - statistisch gezien in 20% van de gevallen, volgens onderzoek van de Universiteit van Michigan en dat is veel hoger dan de 3 tot 9 procent voor de andere ingrepen.

Daarom kiest een bariatrisch chirurg vandaag de dag eerder voor een gastric bypass of een gastric sleeve

Een gastric bypass is een operatie waarbij de chirurg een klein deel van de maag (van ongeveer 75 ml) rechtstreeks aansluit op de dunne darm. Wie deze operatie ondergaat, kan daardoor minder eten. Bovendien wordt je maaltijd niet volledig verteerd. Het voedsel wordt immers omgeleid: in plaats van door de rest van de maag en door de twaalfvingerige darm te passeren, eindigt het meteen halverwege de dunne darm. De verteringssappen uit de lever die in de twaalfvingerige darm bij het eten komen (uit de lever en de pancreas) zullen pas later hun functie vervullen. Wie onder het mes geweest is voor een bypass, moet niet enkel de hoeveelheden voedsel aanpassen die hij of zij verorbert, maar ook de samenstelling. Een te suikerrijke maaltijd leidt tot een veel te grote hoeveelheid suiker die meteen in de dunne darm terechtkomt. Dit kan het zogenaamde dumpingsyndroom veroorzaken: de suikerzondaar voelt zich misselijk en futloos, begint te zweten, en krijgt hartkloppingen, darmkrampen of diarree. 

Overzicht van de verschillende bariatrische ingrepen.
Bewerkt van Edward Roberts, Flickr, CC BY 2.0 ; https://www.cliniccompare.co.uk/

 

Bij een gastric sleeve wordt ongeveer driekwart van de maag verwijderd. Van het overblijvend stukje maag maakt de chirurg een "sleeve" (letterlijk, een mouw), een buis met een capaciteit van 100 tot 150 ml, waardoor de maag minder voedsel kan bevatten dan tevoren. Het orgaan kan ook minder uitrekken bij een stevige maaltijd (zodat je je daar ook niet echt meer aan kan bezondigen). Suiker is in principe geen probleem – vermits alle onderdelen van de spijsvertering in de juiste volgorde blijven zitten, treedt het dumpingsyndroom niet op bij wie deze ingreep heeft ondergaan. Wel is het ten zeerste aangewezen dat de patiënt zichzelf na de operatie in de hand kan houden: wie de hele dag lang van hapje naar hapje zwerft (en zo toch nog steeds een doos koekjes of pralines naar binnen werkt), zal niet afvallen. Een gastric sleeve is echter wel onomkeerbaar: het weggesneden stuk maag wordt definitief weggehaald.

Bijzonder aan beide operaties is dat ook je hongergevoel afneemt. Dit komt omdat de operatie dat gedeelte van de maag wegneemt waarin het eerder vernoemde hongerhormoon ghreline wordt aangemaakt. Onderzoekers vermoeden dat de reden voor het succes van de bypass en de sleeve vooral hieraan te danken is – zeker in vergelijking met de maagring.

Al deze ingrepen worden de laatste jaren laparoscopisch (via een kijkoperatie, waarbij enkel een paar kleine incisies worden gemaakt) uitgevoerd. De patiënt mag sneller naar huis, hoeft zich geen zorgen te maken om grote wonden (en littekens), en het risico op besmetting tijdens en na de operatie is veel kleiner. Om de chirurg voldoende ruimte te geven bij het laveren tussen de organen door, blaast men de buikholte tijdens de operatie op met koolzuurgas. Dit kan na de operatie zorgen voor pijn in de schouders, maar dat is nog steeds verkieslijker dan een grote snede in de buikholte.

 

Laparoscopische bariatrische chirurgie.
Bron: Herecomesdoc, Wikimedia, CC BY-SA 3.0
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Magenbandanlage.JPG

 

De grote misvatting

Soms moet je als onderzoeker gewoon meedeinen op de hypes van de tv-wereld. Reality tv, bijvoorbeeld, en dan vooral het Amerikaanse tv-programma The Biggest Loser. In dit format trachten mensen met overgewicht zoveel mogelijk af te vallen op korte tijd via intense fysieke inspanningen en een meer dan spartaans dieetregime. Ondertussen ondergaan de kandidaten psychologische uitdagingen, en wordt er wekelijks iemand naar huis gestuurd, tot de laatste met een grote geldprijs aan de haal gaat. Een bijzonder gezonde manier om gewicht te verliezen dus.

Desalniettemin konden onderzoekers de deelnemers tijdens een van de jaargangen nauwgezet in de gaten houden, en hun fysiologie vergelijken met die van mensen die een gastric bypass hadden ondergaan. Bij wie de bypassingreep had ondergaan, begon het metabolisme langzaam, gedurende een heel jaar, te veranderen. Na een jaar bleek het op een normale manier te functioneren. De deelnemers aan The Biggest Loser moesten echter vaststellen dat hun lichaamsmetabolisme extreem vertraagde, en dat ze uiteindelijk alle verloren kilo’s weer hadden teruggewonnen – en zelfs meer.

De bypass-chirurgiepatiënten zagen hun metabolisme binnen het jaar normaliseren, naar een tempo dat overeenkwam met hun nieuwe lichaamsgrootte, terwijl de deelnemers aan het tv-programma hun metabolisme zagen vertragen en gemiddeld genomen veel aan gewicht terugwonnen. En daarmee is weer eens aangetoond wat we al eerder zeiden: ons lichaam houdt vast aan een vast punt, een set point, en wordt zo zijn eigen grootste vijand bij de strijd tegen de kilo’s. Verbazingwekkend lijken bariatrische ingrepen het set point te verlagen en zelfs de inspanningen van ons lichaam om zich aan dat punt te houden, af te zwakken. En zo wordt het niet langer een hopeloze zaak om veel gewicht te verliezen: mensen die bypass- of sleeve-operaties krijgen, verliezen gemiddeld ongeveer een derde van hun oorspronkelijke lichaamsgewicht, in vele gevallen permanent. Wie 180 kilo woog, houdt daar wellicht na een jaar nog 120 kilo van over. Wel waren er uitschieters: 5 procent van de chirurgiepatiënten in de studie verloor slechts 10 procent van hun oorspronkelijke lichaamsgewicht, terwijl 13 procent maar liefst 45 procent kwijtgeraakte.

Niet dat een bariatrische ingreep een wondermiddel is. Zoals bij alle behandelingen kunnen er bijwerkingen en complicaties optreden. Een van de meest voorkomende nadelen is een gebrek aan vitaminen en ijzer: wanneer het lichaam minder voedsel kan opnemen, neemt het ook minder van die stoffen op. Wie een sleeve of een bypass heeft ondergaan, zal wellicht levenslang vitaminepreparaten moeten innemen. Na extreem gewichtsverlies worden de patiënten geconfronteerd met loshangende huid (wat via plastische chirurgie moet worden opgelost). En soms moet een chirurg een nieuwe ingreep uitvoeren om problemen op te lossen: in sommige gevallen komen de nietjes die de sleeve bij mekaar houden, los en lekken de sappen uit de maag in de buikholte. Bij een bypass kan de verbinding tussen het maagzakje en de dunne darm vernauwen. En sommige volwassenen blijken gevoeliger voor drugs of alcoholverslavingen, door de veranderingen in de manier waarop het lichaam stoffen opneemt – dus ook verslavende substanties.

Maar bedenk ook dit – in een onderzoek uit 1991 vroegen onderzoekers aan patiënten die dankzij hun operatie ongeveer 50 kilo verloren hadden om te kiezen tussen het herwinnen van hun gewicht of het opdoen van een (andere) handicap. De patiënten kozen voor doofheid, blindheid, hartziekte, zelfs het verliezen van een ledemaat, in plaats van terug te keren naar hun vroegere gewicht.

En wat hebben we nu geleerd van The Biggest Loser? Om Dr Rosenbaum te citeren, een obesitasspecialist van Columbia University: “The difficulty in keeping weight off reflects biology, not a pathological lack of willpower." Gewicht verliezen is zo moeilijk doordat onze eigen biologie ons tegenwerkt, en heeft niets te maken met een gebrek aan karakter of wilskracht.

Tot besluit…

Onderzoekers denken dat sommige mensen genetische en hormonale eigenschappen hebben waardoor ze vatbaarder worden voor obesitas. Ze beschouwen obesitas als een complexe, chronische ziekte, zoals kanker, met vele oorzaken en subtypes, en beseffen dat diëten en lichaamsbeweging op lange termijn niet voldoende zijn als oplossing. Het brede publiek daarentegen is ervan overtuigd dat obesitas wordt veroorzaakt door gebrek aan wilskracht en dat elk overgewicht kan worden aangepakt met een combinatie van het ijverig bezoeken van fitnesscentra en het consumeren van hippe (en dure) caloriearme maaltijden. In een onderzoek uit 2016 bij meer dan 1.500 Amerikanen zei 60% van de deelnemers dat diëten en bewegen zelfs effectiever was dan chirurgie voor gewichtsverlies op de lange termijn. Er is echter geen twijfel mogelijk: voor wie lijdt aan ernstige obesitas is een chirurgische ingreep de beste optie. En niet alleen voor dat overgewicht, ook voor alle andere gezondheidsproblemen die erdoor ontstaan zijn, zoals een hoge bloeddruk, problemen met cholesterol en zelfs diabetes.

 

Pixabay, publiek domein

 

 

---------------------------------------------------------------------------------

[i] Voor meer info: Bron: De Ridder K, Bel S, Brocatus L, Lebacq T, Moyersoen I, Ost C & Teppers E. De consumptie van voedings-middelen en de inname van voedingsstoffen. In: Bel S, Tafforeau J (ed.). Voedselconsumptiepeiling 2014-2015. Rapport 4. WIV-ISP, Brussel, 2016. 
of
https://www.nice-info.be/nl/weetjes-en-feiten?articleID=292
of
https://www.vmtfood.be/Nieuws/Eerste_rapport_Nationale_Voedselconsumptiepeiling-151119102416

 

Geplaatst door Geert op 02/06/2018 om 16:21